Portugees oorlogsschip aan de Atlantische kust: wat surfers moeten weten
In Zuidwest-Frankrijk en Noord-Spanje zijn Portugese oorlogsschepen
aangespoeld en in zee waargenomen. Ook tijdens onze reis langs Seignosse,
Messanges, Bidart, Lafitenia en San Sebastián kregen we ermee te maken.
Wat is dit opvallende blauw-paarse organisme, waarom is het gevaarlijk en
wat moet je doen wanneer je wordt gestoken?
- Het Portugees oorlogsschip is officieel geen kwal, maar een kolonie van gespecialiseerde poliepen.
- Het blauw-paarse drijflichaam werkt als een zeil en wordt door wind en stroming verplaatst.
- De dunne tentakels zijn in het water moeilijk zichtbaar en kunnen een zeer pijnlijke steek veroorzaken.
- Ook een aangespoeld of dood exemplaar kan nog steken.
- Ga na een steek direct uit het water, zoek de strandwacht op, spoel met zeewater en wrijf niet.
Onze ervaring tussen de Landes en San Sebastián
Tijdens onze zomerse reis langs de Atlantische kust duurde het enkele
dagen voordat duidelijk werd wat er precies aan de hand was. Op
verschillende stranden verschenen waarschuwingen of zwemverboden.
Uiteindelijk zagen we zelf ook enkele Portugese oorlogsschepen op het
strand.
Het ging bij ons niet om tientallen exemplaren bij elkaar. We zagen slechts
enkele dieren. Toch was de impact groot. Dat zegt veel over het risico:
strandwachten hoeven geen compleet strand vol Portugese oorlogsschepen te
vinden om maatregelen te nemen. De tentakels kunnen lang zijn en zijn
moeilijk te zien, waardoor één exemplaar in het zwemgebied al gevaar kan
opleveren.
Bij Bidart Plage Centre werd de rode vlag gehesen en
haalde de strandwacht iedereen uit het water. Bij
Lafitenia hing een paarse vlag, waarmee voor gevaarlijke
zeedieren werd gewaarschuwd. Ook rond Seignosse, Messanges en
San Sebastián kregen we met de situatie te maken. In San
Sebastián zagen we bovendien iemand die door een Portugees oorlogsschip
was gestoken.
Het blauw-paarse drijflichaam valt snel op, maar vooral de lange, dunne
tentakels maken het organisme gevaarlijk. Ook aangespoeld kunnen de
netelcellen nog actief zijn. Foto: Boardshortz.
De overlast hield ongeveer een kleine week aan. De eerste dagen was voor
veel strandbezoekers nog niet helder waarom stranden werden gesloten of
waarom de vlaggen veranderden. Later verschenen steeds meer waarschuwingen
over de aanwezigheid van het Portugees oorlogsschip.
Volgens berichtgeving van de NOS werden in San Sebastián in één dag zeker
120 mensen gestoken. Op verschillende stranden in Frankrijk en Spanje werd
het zwemmen tijdelijk verboden. Een steek is meestal niet
levensbedreigend, maar kan wel hevige pijn, huidletsel en soms ernstigere
lichamelijke reacties veroorzaken.
Op het waarschuwingsblad staat “physalies”: de Franse benaming voor
Portugese oorlogsschepen. Foto: Boardshortz.
De stranden waar wij ermee te maken kregen
Op onderstaande kaart staan de plaatsen waar wij tijdens onze reis met
Portugese oorlogsschepen, waarschuwingen of strandafsluitingen te maken
kregen. De kaart toont onze eigen ervaring en is nadrukkelijk geen live
overzicht van de actuele situatie.
Bezochte locaties: San Sebastián, Lafitenia, Bidart Plage Centre,
Seignosse en Messanges. Controleer voor vertrek altijd de lokale
strandinformatie en vlaggen.
Wat is het Portugees oorlogsschip?
Het Portugees oorlogsschip, wetenschappelijk
Physalia physalis, ziet eruit als een exotische kwal. Biologisch
ligt het ingewikkelder. Het is een zogenoemde sifonofoor: een kolonie van
gespecialiseerde poliepen die zo nauw samenwerken dat ze zich als één dier
gedragen.
De verschillende onderdelen van de kolonie hebben ieder hun eigen taak.
Het opvallende, met gas gevulde drijflichaam houdt het organisme aan het
wateroppervlak. Andere delen zorgen voor voedselopname, voortplanting en
verdediging. Onder het drijflichaam hangen de tentakels waarmee kleine
vissen en andere prooien worden gevangen.
Een doorzichtig blauw, roze of paars ballonnetje met een opstaand
kammetje dat op een klein zeil lijkt.
Het organisme kan niet actief tegen de stroming in zwemmen en wordt
vooral door wind, golven en zeestromingen verplaatst.
De tentakels kunnen vele meters lang zijn. Ze zijn in bewegend water
veel minder zichtbaar dan het gekleurde drijflichaam.
Het komt vooral voor in warmere en subtropische delen van de Atlantische
Oceaan, maar kan naar Europese kusten afdrijven.
Waarom heet het een Portugees oorlogsschip?
De naam verwijst naar oude Portugese zeilschepen. Het opstaande, gekleurde
drijflichaam deed mensen denken aan een bol zeil van een licht en wendbaar
oorlogsschip. Wanneer het organisme op het water drijft, lijkt het een
beetje op een piepklein schip dat met een zeil boven het oppervlak wordt
voortgeduwd.
In het Engels heet het de Portuguese man-of-war. In Frankrijk
wordt meestal gesproken over een physalie en in Spanje over een
carabela portuguesa. Die namen zijn handig om te herkennen op
waarschuwingsborden, lokale websites en berichten van strandwachten.
Waarom verschijnt het aan de Europese Atlantische kust?
Het Portugees oorlogsschip leeft niet vast op één plek. Het drijft aan het
oppervlak en gebruikt zijn opstaande drijflichaam als een soort zeiltje.
Daardoor bepalen vooral wind en zeestromingen waar het organisme
terechtkomt.
Wanneer meerdere omstandigheden samenkomen, kunnen exemplaren richting
Noord-Spanje en de Franse Atlantische kust worden gevoerd. Denk aan
langdurige wind uit een gunstige richting, oceaanstromingen, voldoende
voedsel en zeewatertemperaturen waarbij het organisme kan overleven.
Stijgende zeetemperaturen kunnen invloed hebben op het leefgebied van
warmteminnende zeedieren. Het is echter te eenvoudig om iedere afzonderlijke
invasie uitsluitend aan klimaatverandering toe te schrijven. De aankomst
op een bepaald strand wordt vaak sterk bepaald door wind en lokale
stromingen.
Dat verklaart ook waarom de situatie snel kan veranderen. Een strand kan
meerdere dagen te maken hebben met aangespoelde exemplaren, terwijl een
verandering van windrichting ervoor zorgt dat ze daarna weer uit de kust
verdwijnen.
Waarom is het Portugees oorlogsschip gevaarlijk?
In de tentakels zitten grote aantallen netelcellen. Bij contact met de huid
kunnen deze microscopisch kleine structuren als harpoentjes afgaan en gif
afgeven. Dat kan een brandende, stekende of krampachtige pijn veroorzaken.
Op de huid kunnen lange rode striemen ontstaan die de vorm van de tentakels
volgen. Sommige mensen krijgen daarnaast last van misselijkheid,
hoofdpijn, duizeligheid, spierkramp of een algemeen ziek gevoel. Een
ernstige reactie is zeldzamer, maar kan voorkomen, bijvoorbeeld wanneer
een groot huidoppervlak is geraakt of bij een allergische reactie.
In het water ontstaat nog een extra risico. Hevige pijn of spierkramp kan
tot paniek leiden. Voor een zwemmer of surfer die verder uit de kust ligt,
kan het daardoor moeilijker worden om veilig terug te komen. Verlaat na een
steek daarom zo rustig en snel mogelijk het water en zoek hulp.
Het zichtbare ballonnetje is niet het hele dier.
Het drijflichaam valt door zijn kleur relatief snel op. De tentakels
eronder kunnen echter veel verder reiken en zijn in golven, schuim en
troebel water nauwelijks te zien. Zwem of peddel daarom nooit dichterbij
om beter te kunnen kijken of een foto te maken.
Ook een dood exemplaar kan nog steken
Een aangespoeld Portugees oorlogsschip lijkt misschien dood, uitgedroogd of
onschadelijk. Toch kunnen de netelcellen in de tentakels nog actief zijn.
Contact kan daardoor ook op het strand een zeer pijnlijke steek
veroorzaken.
Raak het organisme dus niet aan, ook niet met je voeten, een handdoek of
een strandschepje. Houd kinderen en honden op afstand. Ook losgeraakte
tentakels kunnen netelcellen bevatten en zijn vaak nog moeilijker te
herkennen.
Let extra op met kinderen.
Het blauw-paarse ballonnetje ziet er aantrekkelijk uit en kan op
speelgoed lijken. Leg kinderen vooraf uit dat ze het nooit mogen
aanraken en waarschuw de strandwacht wanneer je een exemplaar vindt.
EHBO: wat moet je doen na een steek?
Eerste hulp bij een steek
-
Ga direct uit het water.
Probeer rustig te blijven en vraag hulp wanneer zwemmen of lopen
moeilijk gaat. -
Ga naar de strandwacht of EHBO-post.
Lokale hulpverleners kunnen beoordelen of verdere medische
behandeling nodig is. -
Spoel voorzichtig met zeewater.
Gebruik geen zoet kraanwater. Zoet water kan achtergebleven
netelcellen mogelijk activeren. -
Wrijf of krab niet over de huid.
Wrijven met handen, zand of een handdoek kan nog aanwezige
netelcellen activeren. -
Verwijder zichtbare resten voorzichtig.
Laat dit bij voorkeur door de strandwacht doen. Gebruik anders een
pincet of stevige beschermende handschoenen. Raak tentakels nooit met
blote vingers aan. -
Koel volgens het lokale EHBO-protocol.
Een verpakt coldpack kan helpen tegen pijn en zwelling. Leg ijs nooit
rechtstreeks op de huid. -
Blijf alert op nieuwe klachten.
Let op benauwdheid, ernstige zwelling, duizeligheid, braken,
hartkloppingen, sufheid of snel toenemende pijn.
- Niet spoelen met zoet water.
- Niet wrijven met zand, kleding of een handdoek.
- Geen tentakels met blote handen verwijderen.
- Niet op de getroffen huid plassen.
- Gebruik niet op eigen initiatief azijn, alcohol of andere huismiddelen.
bewustzijnsverlies, ernstige zwelling, pijn op de borst, een heftige
allergische reactie of wanneer iemand niet zelfstandig uit het water
kan komen. Wees extra voorzichtig bij kinderen, ouderen en mensen met
hart-, long- of allergische aandoeningen.
Wat betekenen de paarse en rode vlag?
Naast de officiële strandvlaggen kunnen gemeenten afzonderlijke borden
plaatsen. Op het bord dat wij fotografeerden stond een preventieve en
tijdelijke sluiting van het zwemgebied vermeld. De handgeschreven
toevoeging “physalies” maakte duidelijk dat het verbod specifiek vanwege
Portugese oorlogsschepen was ingesteld.
Paarse vlag
Waarschuwt op veel Franse stranden voor gevaarlijke zeedieren of andere
risico’s uit zee. Dat kunnen onder andere kwallen of Portugese
oorlogsschepen zijn. Vraag bij twijfel altijd de strandwacht om uitleg.
Rode vlag
Zwemmen en surfen zijn verboden. Ga niet het water in en verlaat het
water direct wanneer de strandwacht daarom vraagt. Bij Bidart Plage
Centre maakten wij zelf mee dat iedereen uit zee werd gehaald.
De precieze betekenis en combinatie van vlaggen kan lokaal verschillen.
Kijk daarom niet alleen naar de kleur, maar lees ook de informatie bij de
strandpost of vraag het aan een lifeguard.
Kun je nog surfen wanneer er Portugese oorlogsschepen zijn?
Wanneer de rode vlag hangt of de strandwacht het water sluit, is het
antwoord eenvoudig: nee. Ga niet alsnog via een onbewaakt deel van het
strand het water in. Een wetsuit maakt je niet volledig veilig. Het
gezicht, de handen en voeten blijven vaak onbedekt en tentakels kunnen
langs openingen of tegen dun materiaal komen.
Surfers lopen bovendien een specifiek risico doordat zij lang in het water
liggen, veel met armen en handen peddelen en regelmatig door schuimlijnen
gaan. In schuim en bewegend water zijn dunne tentakels vrijwel niet te
herkennen. Verder uit de kust is directe hulp bovendien minder snel
beschikbaar.
- Controleer voor iedere surfsessie de vlaggen bij de strandpost.
- Vraag de lifeguard waarom een waarschuwing geldt en wanneer de situatie opnieuw wordt beoordeeld.
- Ga niet het water in wanneer exemplaren in het zwem- of surfgebied zijn gezien.
- Loop niet op blote voeten langs aangespoelde dieren of losse tentakels.
- Waarschuw anderen en meld een vondst bij de strandwacht.
- Blijf ook na het verdwijnen van één exemplaar alert: er kunnen meer dieren in de omgeving drijven.
Hoe lang kan zo’n invasie duren?
Daar is geen vaste termijn voor. Een periode met Portugese oorlogsschepen
kan na enkele dagen voorbij zijn, maar ook langer aanhouden of tijdelijk
terugkeren. Veel hangt af van wind, stroming en golfslag. Nieuwe
exemplaren kunnen worden aangevoerd terwijl eerder aangespoelde dieren nog
op het strand liggen.
Tijdens onze reis duurde de merkbare overlast ongeveer een kleine week.
Een verandering van windrichting kan de situatie snel verbeteren, maar
ook opnieuw verslechteren. Vertrouw daarom niet op wat je de vorige dag
zag. Controleer de omstandigheden iedere ochtend opnieuw.
Veelgestelde vragen
Is het Portugees oorlogsschip een kwal?
Nee. Het is een sifonofoor: een kolonie van gespecialiseerde poliepen
die samen functioneert als één organisme. Omdat het uiterlijk en de
steek op die van een kwal lijken, wordt het vaak wel een kwal genoemd.
Kun je overlijden aan een steek?
Een steek veroorzaakt meestal vooral hevige pijn en huidklachten.
Ernstige reacties zijn zeldzaam, maar mogelijk. In het water kunnen
pijn, paniek en spierkramp bovendien verdrinkingsgevaar veroorzaken.
Bel bij ernstige lichamelijke klachten direct 112.
Beschermt een wetsuit tegen de tentakels?
Een wetsuit kan bedekte huid enige bescherming bieden, maar is geen
garantie. Onbedekte handen, voeten en het gezicht blijven kwetsbaar.
Ga bij een waarschuwing of zwemverbod dus ook met wetsuit niet het
water in.
Mag je een aangespoeld exemplaar oppakken?
Nee. Ook een dood of uitgedroogd exemplaar kan nog steken. Houd afstand
en meld de vondst bij de strandwacht of gemeente.
Waarom zie je de tentakels niet goed?
De tentakels zijn veel dunner en doorzichtiger dan het opvallende
drijflichaam. In golven, schuim en bewegend water kunnen ze vrijwel
onzichtbaar zijn en veel verder reiken dan je op basis van het
ballonnetje verwacht.
Komt het Portugees oorlogsschip ook in Nederland voor?
Incidentele waarnemingen verder naar het noorden zijn mogelijk, maar
het organisme hoort vooral bij warmere en subtropische wateren. Wind,
stromingen en zeetemperatuur bepalen mede hoe ver exemplaren worden
meegevoerd.
Conclusie: prachtig om te zien, maar blijf op afstand
Het Portugees oorlogsschip is een bijzonder en kleurrijk organisme. Juist
dat uiterlijk kan mensen verleiden om dichterbij te gaan kijken. De echte
dreiging hangt echter grotendeels onder water: lange, moeilijk zichtbare
tentakels met netelcellen die een zeer pijnlijke steek kunnen veroorzaken.
Onze ervaring aan de kust tussen de Landes en San Sebastián liet zien dat
je geen tientallen exemplaren hoeft te zien voordat een strand wordt
gesloten. Bij Bidart moest iedereen uit het water en bij Lafitenia hing de
paarse vlag. Die maatregelen zijn er om zwemmers en surfers te beschermen
tegen een risico dat vanaf de kant nauwelijks is in te schatten.
Controleer daarom altijd de vlaggen, luister naar de strandwacht en raak
aangespoelde dieren nooit aan. Word je gestoken, ga dan direct uit het
water en zoek professionele hulp. De situatie kan snel veranderen: een
strand dat vandaag gesloten is, kan na een verandering van wind of stroming
enkele dagen later weer veilig zijn.
eigen waarnemingen van Boardshortz in Seignosse, Messanges, Bidart,
Lafitenia en San Sebastián, berichtgeving van de NOS en algemene
informatie over Physalia physalis. EHBO-protocollen kunnen per
land en hulpdienst verschillen. Volg altijd de lokale strandwacht en
medische hulpverlening.
